લેખન · 30 ઑક્ટોબર, 2026

કર્તરિ કે કર્મણિ પ્રયોગ: ક્યારે કયો વાપરવો?

લેખક: PWA Team

ફરક શું છે

કર્તરિ વાક્યમાં કર્તા ક્રિયા કરે છે: “ઑડિટરે ત્રણ ભૂલો પકડી.” કર્મણિ વાક્યમાં ભાર જેના પર ક્રિયા થઈ તેના પર હોય છે: “ઑડિટર દ્વારા ત્રણ ભૂલો પકડાઈ”, કે ફક્ત “ત્રણ ભૂલો પકડાઈ.”

મોટા ભાગની ભાષાઓમાં આ કરવાની કોઈ ને કોઈ રીત હોય છે, ભલે વ્યાકરણ જુદું હોય. ગુજરાતીમાં “-આ” પ્રત્યય અને “દ્વારા” વડે, બીજી ભાષાઓમાં સહાયક ક્રિયાપદ, સ્વવાચક ક્રિયાપદ કે “લોકો” જેવા અનિશ્ચિત કર્તા વડે. પ્રશ્ન બધે એક જ છે: વાક્ય કર્તા જણાવે છે કે નહીં, અને તેને જ વાક્યનો કર્તા બનાવે છે કે નહીં? ગુજરાતીમાં કર્મણિ વાક્યમાં કર્તા સામાન્ય રીતે “થી” વડે આવે છે (“ઑડિટરથી ભૂલ પકડાઈ”); “દ્વારા” વધુ ઔપચારિક અને અનુવાદ જેવું લાગે છે. સરકારી ગુજરાતીમાં ખૂબ વપરાતું “કરવામાં આવ્યું” બરાબર કર્તા છુપાવતી રચના છે.

કર્તરિ મૂળ પસંદગી કેમ છે

વાચક વાક્યમાં બે વસ્તુ શોધે છે: કોણ, અને તેણે શું કર્યું. કર્તરિ વાક્ય કામ કરનારને જ વાક્યનો કર્તા બનાવે છે, અને ગુજરાતીમાં કર્તા સામાન્ય રીતે શરૂઆતમાં આવે છે. ગુજરાતીમાં ક્રિયાપદ અંતે આવે છે, છતાં પહેલા શબ્દથી જ વાચક જાણે છે કે કામ કોનું છે. કર્મણિ પ્રયોગ કર્તાને પાછળ ધકેલે છે કે સાવ કાઢી નાખે છે, એટલે વાચકે જાતે અનુમાન કરવું પડે છે.

બીજું રૂપ ભાગ્યે જ ટૂંકું છે, પણ વાચક પછી જે પ્રશ્નો પૂછત તેના જવાબ આપે છે: નિર્ણય કોણે લીધો, અને ચિંતા કોણે ઉઠાવી. તેનો જવાબ આપવો પણ સહેલો છે.

કર્મણિ ક્યારે યોગ્ય છે

કર્મણિ પ્રયોગ ભૂલ નથી. ધ્યાન ખસેડવાનું એ સાધન છે, અને ચાર પરિસ્થિતિમાં એ જ પ્રામાણિક પસંદગી છે:

• કર્તા અજાણ્યો છે. “રાત્રે બારી તોડાઈ.” કોણે તોડી તે ખબર નથી, અને કોઈનું નામ ઘડી કાઢવું વધુ ખરાબ છે.
• કર્તા મહત્ત્વનો નથી. “નમૂના 4 °C પર રખાયા.” વાચકને તાપમાન જોઈએ છે, લૅબ સહાયકનું નામ નહીં.
• કર્તા સ્પષ્ટ છે. “તેઓ 2019માં ચૂંટાયા.” મતદારો જ ચૂંટે છે; એ કહેવાથી કશું ઉમેરાતું નથી.
• જેના પર ક્રિયા થઈ તે જ વિષય છે. કરાર વિશેના ફકરામાં “કરાર પર શુક્રવારે સહી થઈ” કરારને આગળ રાખે છે, જ્યાં વાચકનું ધ્યાન પહેલેથી છે.

વૈજ્ઞાનિક અને કાનૂની લખાણમાં આ જ કારણોસર કર્મણિ પ્રયોગ વારંવાર આવે છે, અને એ ક્ષેત્રોના વાચકો તેની અપેક્ષા રાખે છે. કેટલીક ભાષાઓમાં, જેમ કે ઇન્ડોનેશિયન અને મલય, કર્મણિ પ્રયોગ રોજિંદા લખાણમાં પણ સામાન્ય છે; ત્યાં ઉપરની ચાર કસોટીઓ “પહેલી પસંદ” ના કોઈ પણ નિયમ કરતાં વધુ મહત્ત્વની છે.

ક્યારે તે સમસ્યા બને છે

વાચકે જાણવી જોઈએ એવી જવાબદારી છુપાવે ત્યારે કર્મણિ પ્રયોગ સમસ્યા બને છે. “ભૂલો કરવામાં આવી” તેનું જાણીતું ઉદાહરણ છે, અને ગુજરાતીમાં “ભૂલો થઈ ગઈ” જેવી અકર્મક રચના પણ એ જ કામ કરે છે: કંઈક ખોટું થયું એ સ્વીકારે છે, પણ કોણે કર્યું એ નથી કહેતું, અને મોટે ભાગે એટલે જ એવું લખાય છે.

કામના લખાણમાં આ જ વાત અજાણતાં બને છે. “બિલ આવતા અઠવાડિયે મોકલાશે” બરાબર લાગે છે, જ્યાં સુધી બિલ ન આવે અને કોઈને ખબર ન હોય કે એ કોનું કામ હતું. વાક્ય કોઈ કામ, નિર્ણય કે ભૂલ વિશે હોય, તો વાચકને લગભગ હંમેશાં એક નામ જોઈએ છે. બીજી રચનાઓ પણ કર્તાને એ જ રીતે છુપાવે છે: “ભૂલો થઈ ગઈ”, “એવું નક્કી થયું”, કે નામ વગરનું “લોકો કહે છે”.

કર્મણિને કર્તરિમાં કેવી રીતે ફેરવવું

1. કર્તા શોધો. “દ્વારા …” જુઓ, અથવા પૂછો કે ખરેખર કોણે કર્યું.
2. કર્તાને વાક્યનો કર્તા બનાવો અને તેને પહેલાં મૂકો.
3. ક્રિયાપદને કર્તરિ રૂપમાં લાવો અને તપાસો કે વાક્ય હજી એ જ કહે છે.

કર્તા ન મળે, કે તેનું નામ લેવાથી ગેરસમજ થાય, તો કર્મણિ જ રહેવા દો. એનો અર્થ એ કે તપાસ કામ કરે છે, નિષ્ફળ નથી ગઈ.

મોકલતાં પહેલાં ઝડપી તપાસ

તમારા ડ્રાફ્ટમાં “કરવામાં આવ્યું”, “-આશે”, “-આયું” કે “દ્વારા” વાળાં વાક્યો શોધો. દરેક માટે પૂછો: ક્રિયા કોણ કરે છે એ વાચકે જાણવું જોઈએ? જો હા, તો ફરીથી લખો. જો ના, તો રહેવા દો.

સરખામણી માટે બીજું રૂપ જોઈતું હોય તો Private Writing Assistantમાં વાક્ય પસંદ કરો, “ફરીથી લખો” દબાવો અને “સહજ” કે “વ્યાવસાયિક” પસંદ કરો. ફેરફારો હાઇલાઇટ કરેલી નવી શબ્દરચના એ જ ભાષામાં મળે છે, અને શું રાખવું એ તમે નક્કી કરો છો. એક વાક્ય કેટલું લાંબું હોવું જોઈએ વિશેની અમારી પોસ્ટ વાક્ય વાંચવામાં અઘરું બનવાનું બીજું સામાન્ય કારણ સમજાવે છે.