लेखन · 30 ऑक्टोबर, 2026

कर्तरी की कर्मणी प्रयोग: केव्हा कोणता वापरावा?

लेखक: PWA Team

फरक काय आहे

कर्तरी वाक्यात कर्ता क्रिया करतो: “लेखापरीक्षकांनी तीन चुका शोधल्या.” कर्मणी वाक्यात भर ज्यावर क्रिया झाली त्यावर असतो: “लेखापरीक्षकांकडून तीन चुका शोधल्या गेल्या”, किंवा फक्त “तीन चुका शोधल्या गेल्या.”

बहुतेक भाषांमध्ये हे करण्याचा काही ना काही मार्ग असतो, व्याकरण वेगळे असले तरी. मराठीत “गेले”, “जाईल” आणि “कडून” वापरून, इतर भाषांमध्ये सहायक क्रियापद, आत्मवाचक क्रियापद किंवा “लोक” सारखा अनिश्चित कर्ता वापरून. प्रश्न सगळीकडे एकच: वाक्य कर्ता नावाने सांगते का, आणि वाक्य त्याच्याभोवती रचलेले आहे का? एक सूचना: शालेय व्याकरणातला “कर्मणी प्रयोग” वेगळा आहे. तिथे “लेखापरीक्षकांनी चुका शोधल्या” हे वाक्यही कर्मणी प्रयोगात मोडते, कारण क्रियापद कर्माशी जुळते. इथे मुद्दा फक्त इतकाच: कर्ता नावाने येतो का आणि वाक्य त्याच्याभोवती रचलेले आहे का. सरकारी मराठीत “करण्यात आले” ही रचना खूप वापरली जाते; ती नेमकी कर्ता लपवणारी रचना आहे.

कर्तरी हा मूळ पर्याय का

वाचक वाक्यात दोन गोष्टी शोधतात: कोण, आणि त्याने काय केले. कर्तरी वाक्य काम करणाऱ्यालाच वाक्याचा कर्ता करते, आणि मराठीत कर्ता सहसा सुरुवातीला येतो. मराठीत क्रियापद शेवटी येते, तरी पहिल्या शब्दापासून वाचकाला कळते की काम कोणाचे आहे. कर्मणी प्रयोग कर्त्याला मागे ढकलतो किंवा पूर्ण वगळतो, मग वाचकाला अंदाज बांधावा लागतो.

दुसरे रूप फारसे लहान नाही, पण वाचक पुढे जे प्रश्न विचारेल त्यांची उत्तरे देते: निर्णय कोणी घेतला, आणि चिंता कोणी मांडली. त्याला उत्तर देणेही सोपे आहे.

कर्मणी प्रयोग केव्हा योग्य

कर्मणी प्रयोग चूक नाही. लक्ष हलवण्याचे ते साधन आहे, आणि चार परिस्थितींत तोच प्रामाणिक पर्याय असतो:

• कर्ता अज्ञात आहे. “रात्री खिडकी फोडली गेली.” कोणी फोडली ते माहीत नाही, आणि कोणाचे नाव रचणे अधिक वाईट.
• कर्ता महत्त्वाचा नाही. “नमुने 4 °C वर ठेवले गेले.” वाचकाला तापमान हवे आहे, प्रयोगशाळा सहायकाचे नाव नाही.
• कर्ता उघड आहे. “ते 2019 मध्ये निवडून आले.” मतदारच निवडतात; ते सांगून काही भर पडत नाही.
• ज्यावर क्रिया झाली तोच विषय आहे. कराराविषयीच्या परिच्छेदात “करारावर शुक्रवारी सही झाली” करार पुढे ठेवते, जिथे वाचकाचे लक्ष आधीच आहे.

वैज्ञानिक आणि कायदेशीर लेखनात याच कारणांसाठी कर्मणी प्रयोग वारंवार येतो, आणि त्या क्षेत्रातील वाचक तो अपेक्षितच धरतात. काही भाषांमध्ये, जसे इंडोनेशियन आणि मलय, कर्मणी प्रयोग रोजच्या लेखनातही सामान्य आहे; तिथे वरच्या चार कसोटी “पहिली पसंती” च्या कोणत्याही नियमापेक्षा जास्त महत्त्वाच्या आहेत.

तो केव्हा अडचण ठरतो

वाचकाला माहीत असायला हवी अशी जबाबदारी लपवली की कर्मणी प्रयोग अडचण ठरतो. “चुका केल्या गेल्या” हे प्रसिद्ध उदाहरण, आणि मराठीत “चुका झाल्या” सारखी अकर्मक रचनाही तेच काम करते: काहीतरी चुकले हे मान्य करते, पण कोणी केले ते सांगत नाही, आणि बहुधा म्हणूनच तसे लिहिले जाते.

कामाच्या लेखनात हेच नकळत घडते. “बिल पुढच्या आठवड्यात पाठवले जाईल” ठीक वाटते, जोपर्यंत बिल येत नाही आणि ते कोणाचे काम होते हे कोणालाच माहीत नसते. वाक्य एखाद्या कामाबद्दल, निर्णयाबद्दल किंवा चुकीबद्दल असेल, तर वाचकाला जवळजवळ नेहमीच एक नाव हवे असते. इतर रचनाही कर्त्याला असाच लपवतात: “चुका झाल्या”, “असे ठरले”, किंवा नाव नसलेले “लोक म्हणतात”.

कर्मणीचे कर्तरीत रूपांतर कसे करावे

1. कर्ता शोधा. “कडून …” किंवा “द्वारे” पाहा, किंवा प्रत्यक्षात कोणी केले ते विचारा.
2. कर्त्याला वाक्याचा कर्ता करा आणि त्याला आधी ठेवा.
3. क्रियापद कर्तरी रूपात आणा आणि वाक्य अजूनही तेच सांगते का ते तपासा.

कर्ता सापडला नाही, किंवा त्याचे नाव घेणे दिशाभूल करणारे ठरेल, तर कर्मणीच राहू द्या. याचा अर्थ तपासणी काम करते आहे, फसलेली नाही.

पाठवण्यापूर्वी एक झटपट तपासणी

तुमच्या मसुद्यात “गेले”, “जाईल”, “करण्यात आले” किंवा “कडून” असलेली वाक्ये शोधा. प्रत्येकासाठी विचारा: क्रिया कोण करतो हे वाचकाला माहीत असायला हवे का? हवे असेल तर पुन्हा लिहा. नसेल तर तसेच राहू द्या.

तुलनेसाठी दुसरे रूप हवे असेल तर Private Writing Assistant मध्ये वाक्य निवडा, “पुन्हा लिहा” दाबा आणि “सहज” किंवा “व्यावसायिक” निवडा. बदल हायलाइट केलेली नवी शब्दरचना त्याच भाषेत मिळते, आणि काय ठेवायचे ते तुम्ही ठरवता. एक वाक्य किती लांब असावे यावरील आमचा लेख वाक्य वाचायला कठीण होण्याचे दुसरे सामान्य कारण सांगतो.